De eenhoorn: oorsprong, geschiedenis en betekenis van een legende

Het meisje en de eenhoorn, een poster van Posterscape.

De eenhoorn is een legendarisch dier, meestal afgebeeld als een wit paard met één gedraaide hoorn op het voorhoofd. Hij heeft nooit bestaan, en toch geloven mensen al meer dan tweeduizend jaar in hem. Griekse schrijvers beschreven hem als een echt dier uit India, het middeleeuwse Europa maakte er een symbool van zuiverheid en van Christus van, handelaren verkochten zijn „hoorn” als middel tegen vergif en Schotland koos hem als nationaal dier.

Hier leest u het verhaal van de legende, van de eerste geschreven verslagen tot de regenboogeenhoorn van vandaag, en wat hij in verschillende culturen betekende.

De eenhoorn in het kort

• Naam: van het Latijnse unicornis, „één hoorn” (Grieks monokeros)
• Eerste geschreven beschrijving: de Griekse arts Ctesias, rond 400 v.Chr.
• Oudste afbeeldingen: dieren met één hoorn op zegels uit de Indusvallei, ca. 2600 tot 1900 v.Chr.
• Symbool van: zuiverheid, gratie, genezing en macht; Christus in de middeleeuwse allegorie
• Beroemde kunstwerken: De dame met de eenhoorn (Parijs) en De jacht op de eenhoorn (New York), beide rond 1500
• Nationaal dier: Schotland

Waar komt de eenhoorn vandaan?

De oudste afbeeldingen van een dier met één hoorn komen uit de Indusbeschaving, in het huidige Pakistan en India. Duizenden kleine stenen zegels, gesneden tussen ongeveer 2600 en 1900 v.Chr., tonen in profiel een stierachtig wezen met één hoorn. Archeologen spreken vaak van het „eenhoornzegel”, al weet niemand of de makers één hoorn bedoelden of twee hoorns van opzij gezien.

De eerste geschreven beschrijving is Grieks. Rond 400 v.Chr. schreef Ctesias van Knidos, arts aan het Perzische hof, over wilde ezels in India zo groot als paarden, met een wit lijf, een rode kop en een hoorn van ongeveer een el, wit aan de basis, zwart in het midden en rood aan de punt. Wie uit een beker van die hoorn dronk, was volgens hem beschermd tegen vergif. Aristoteles noemde later de „Indische ezel” een dier met één hoorn, en in de 1e eeuw n.Chr. beschreef Plinius de Oudere de monoceros: het lijf van een paard, de kop van een hert, de poten van een olifant, de staart van een wild zwijn, een diep gebrul en een zwarte hoorn van twee el. Voor deze schrijvers was de eenhoorn geen mythe, maar een zeldzaam dier uit een ver land.

Van de Bijbel tot de legende van de maagd

De eenhoorn kwam via een vertaling in de Bijbel terecht. De Hebreeuwse tekst noemt een sterk wild dier, de re’em, waarschijnlijk de oeros. De Griekse vertalers van de Septuagint maakten er monokeros van, Latijnse versies volgden, en eeuwenlang zagen lezers daarin het bewijs dat eenhoorns bestonden.

Het bekendste deel van de legende komt uit de Physiologus, een Griekse tekst die tussen de 2e en de 4e eeuw in Alexandrië werd geschreven. Volgens dit verhaal is de eenhoorn te snel en te wild voor elke jager, maar legt hij zijn kop in de schoot van een jonge maagd, die hem dan kan vangen. Christelijke lezers zagen er een beeld van Christus in, geboren uit de Maagd Maria. Middeleeuwse bestiaria namen het verhaal over en de eenhoorn werd een symbool van zuiverheid.

De grote eenhoornwandtapijten

Rond 1500 verschijnt de eenhoorn in twee van de beroemdste werken van de late middeleeuwen. De dame met de eenhoorn is een reeks van zes wandtapijten, waarschijnlijk in Vlaanderen geweven naar Parijse ontwerpen. Op elk tapijt staat een dame op een blauw, met bloemen bezaaid eiland, tussen een leeuw en een eenhoorn. Vijf tapijten verbeelden de vijf zintuigen; het zesde draagt het motto À mon seul désir („Aan mijn enige verlangen”), waarvan de betekenis nog altijd ter discussie staat. Vergeten in een kasteel in Midden-Frankrijk, werden ze in 1841 opgemerkt door de schrijver Prosper Mérimée, geprezen door George Sand en in 1882 gekocht door het Musée de Cluny in Parijs, waar ze nog steeds hangen.

De andere reeks, De jacht op de eenhoorn, telt zeven wandtapijten uit ongeveer 1495 tot 1505, die nu in The Met Cloisters in New York hangen. Ze vertelt over een jacht: de eenhoorn zuivert een beek met zijn hoorn, wordt opgejaagd, gedood en ten slotte weer levend getoond, vastgeketend in een kleine omheining onder een granaatappelboom. Beide reeksen gebruiken de millefleurs-stijl, een achtergrond vol kleine bloemen en dieren.

Eenhoornhoorn: een geneesmiddel dat een fortuin kostte

Van de middeleeuwen tot de 17e eeuw was „eenhoornhoorn”, of alicorn, een van de kostbaarste stoffen van Europa. Tot poeder vermalen of tot bekers gesneden zou hij vergif opsporen en genezen, en koningen en pausen bewaarden hele hoorns in hun schatkamers. In werkelijkheid waren deze lange, gedraaide hoorns slagtanden van de narwal, die Scandinavische handelaren uit het Noordpoolgebied meebrachten en waarvan ze de herkomst geheimhielden.

In de renaissance groeide de twijfel. In 1582 trok de Franse chirurg Ambroise Paré in een kort traktaat de werking van de hoorn in twijfel, en in 1638 toonde de Deense natuuronderzoeker Ole Worm aan dat de beroemde hoorns van de narwal kwamen. De handel verdween niet van de ene dag op de andere: tussen 1662 en 1671 lieten de Deense koningen nog een kroningstroon van narwaltanden maken, die nu te zien is in kasteel Rosenborg in Kopenhagen. Natuuronderzoekers als de Italiaan Ulisse Aldrovandi bleven in hun boeken verschillende soorten eenhoorns tekenen, naast echte dieren.

De camphur en de pirassoipi, zoals Ulisse Aldrovandi ze zich voorstelde.

Wezens met één hoorn over de hele wereld

De qilin, een fabeldier uit de Chinese mythologie.

Niet alleen Europa kent een dier met één hoorn. In China is de qilin een vreedzaam fabeldier met het lijf van een hert, schubben en soms één hoorn. Hij loopt zonder het gras te pletten en verschijnt alleen in tijden van vrede of vóór de geboorte van een groot wijze: volgens de legende kondigde een qilin de geboorte van Confucius aan. In Japan heet hij kirin, in Korea girin, en hij wordt vaak vertaald als „Chinese eenhoorn”, al lijkt hij nauwelijks op een wit paard. Onze eenhoorn in de stijl van Japanse houtsneden is op deze oosterse traditie geïnspireerd.

In Perzië en de Arabische wereld was de karkadann een woest dier met één hoorn, waarschijnlijk geïnspireerd op de neushoorn, dat alleen een duif kon kalmeren. In heel verschillende culturen ging één hoorn dus vaak staan voor iets zeldzaams en machtigs.

Waarom is de eenhoorn het nationale dier van Schotland?

De eenhoorn staat sinds de 15e eeuw in het Schotse koninklijke wapen, en koning Jacobus III liet zelfs een gouden munt slaan die „unicorn” heette. Het dier stond voor zuiverheid, maar ook voor kracht en trots: alleen een koning kon hem temmen, zei men, en daarom dragen heraldische eenhoorns vaak een gouden ketting.

Toen Jacobus VI van Schotland in 1603 ook koning van Engeland werd, bracht hij de Engelse leeuw en de Schotse eenhoorn samen als schildhouders van het koninklijk wapen, waar ze elkaar nog altijd aankijken. Eenhoorns bekronen ook veel oude marktkruisen in Schotse steden, en de eenhoorn is officieel het nationale dier van Schotland.

Wat is de betekenis van de eenhoorn?

Door de eeuwen heen had de eenhoorn veel betekenissen. In de middeleeuwen stond hij via de legende van de maagd voor zuiverheid en onschuld, en via de Physiologus voor Christus. Zijn hoorn maakte hem een symbool van genezing en bescherming tegen vergif. In de heraldiek betekende hij adel, kracht en vrijheid, want een eenhoorn liet zich niet met geweld vangen.

Vandaag staat de eenhoorn vooral voor magie, verbeelding en uniekheid: iets zeldzaams dat niet helemaal bij de echte wereld hoort. Hij wordt ook gebruikt als symbool van diversiteit, en in het bedrijfsleven is een „unicorn” een start-up die meer dan een miljard dollar waard is, een term die de investeerder Aileen Lee in 2013 bedacht, juist omdat zulke bedrijven zo zeldzaam waren.

Hebben eenhoorns echt bestaan?

Een paard met één hoorn heeft nooit geleefd. De legende ontstond waarschijnlijk uit echte dieren die reizigers beschreven: de Indische neushoorn, de oryx van opzij gezien en de narwal, wiens slagtand voor eenhoornhoorn doorging. Toen Marco Polo eind 13e eeuw op Sumatra neushoorns zag, schreef hij dat deze „eenhoorns” lelijke dieren waren die zich helemaal niet door maagden lieten vangen.

Er bestond wel een prehistorische „Siberische eenhoorn”: Elasmotherium sibiricum, een reuzenneushoorn met één enorme hoorn op het voorhoofd, die tot ongeveer 39.000 jaar geleden op de steppen van Eurazië leefde, lang vóór de eerste geschreven legenden.

De moderne eenhoorn

In de 20e eeuw verhuisde de eenhoorn van de bestiaria naar de kinderboeken. De roman De laatste eenhoorn van Peter S. Beagle (1968) en de animatiefilm uit 1982 gaven hem een melancholische, poëtische kant. Vanaf de jaren tachtig maakten speelgoed, stickers en tekenfilms er het pastelkleurige wezen met regenboogmanen van dat veel kinderen nu kennen. De oude legende leeft in die nieuwe vorm voort: een wonderlijk wezen, zacht en onmogelijk te vangen.

Veelgestelde vragen over de eenhoorn

Wat is een eenhoorn?

Een eenhoorn is een legendarisch dier, meestal afgebeeld als een wit paard met één gedraaide hoorn op het voorhoofd. Griekse schrijvers beschreven hem als een echt dier uit India, en in het middeleeuwse Europa werd hij een symbool van zuiverheid.

Welk land heeft de eenhoorn als nationaal dier?

Schotland. De eenhoorn staat sinds de 15e eeuw in het Schotse koninklijke wapen en staat nog altijd tegenover de Engelse leeuw in het koninklijk wapen van het Verenigd Koninkrijk.

Bestaan eenhoorns echt?

Nee. De legende komt waarschijnlijk voort uit beschrijvingen van de neushoorn, de oryx en de narwal, waarvan de slagtanden als eenhoornhoorns werden verkocht. Een prehistorische reuzenneushoorn, de „Siberische eenhoorn”, leefde tot ongeveer 39.000 jaar geleden.

Wat symboliseert een eenhoorn?

Zuiverheid en onschuld in de middeleeuwen, Christus in de religieuze allegorie, genezing dankzij zijn hoorn, kracht en vrijheid in de heraldiek. Vandaag staat hij vooral voor magie, verbeelding en uniekheid.

Waar kun je De dame met de eenhoorn zien?

In het Musée de Cluny, het nationale museum van de middeleeuwen in Parijs, dat de zes wandtapijten sinds 1882 bezit. De wandtapijten van De jacht op de eenhoorn hangen in The Met Cloisters in New York.

Eenhoorns aan uw muur

De eenhoorn is kunstenaars blijven inspireren en heeft nog altijd zijn plaats aan de muur van een kamer. Onze eenhoornposters tonen hem in veel stijlen, van kawaii-babyeenhoorns tot pixelart. Het meisje en de eenhoorn, ons best verkochte ontwerp, doet zelfs denken aan de oude legende van de maagd en de eenhoorn.

Eenhoorn in een roze bos, een poster van Posterscape.