René Magritte: leven, beroemde schilderijen en de betekenis van zijn surrealisme

René Magritte (1898–1967) schilderde gewone dingen zo nauwkeurig dat ze onmogelijk werden: een pijp die geen pijp is, een man wiens gezicht verborgen zit achter een appel, een straat bij nacht onder een hemel bij daglicht. De Belgische schilder kleedde zich als een bankbediende en werkte jarenlang aan een ezel in zijn eetkamer, en toch behoren zijn schilderijen tot de herkenbaarste beelden van de 20e eeuw.

Deze gids vertelt over zijn leven, bespreekt zijn beroemdste schilderijen en hun betekenis, laat zien waar de originelen hangen en beantwoordt de vragen die het vaakst gesteld worden.

René Magritte in het kort

• Geboren: 21 november 1898 in Lessen (Lessines), België
• Overleden: 15 augustus 1967 in Brussel (Schaarbeek), 68 jaar oud
• Stroming: surrealisme, als belangrijkste figuur van de Belgische surrealisten
• Echtgenote: Georgette Berger, getrouwd in 1922; het paar had geen kinderen
• Beroemde werken: De geliefden (1928), Het verraad der beelden (1929), La Durée poignardée (1938), Het rijk der lichten (1949–1964), Golconda (1953), De zoon van de mens (1964)
• Waar u zijn werk ziet: het Magritte Museum in Brussel, het René Magritte Museum in Jette, LACMA, MoMA, het Art Institute of Chicago en de Menil Collection

Van Lessen naar Brussel: de eerste jaren

Magritte werd geboren in Lessen, in de Belgische provincie Henegouwen, en groeide op in de omgeving van Charleroi. In 1912, toen hij 13 was, verdronk zijn moeder Régina zich in de Samber. Biografen verbinden de omhulde gezichten in zijn latere schilderijen vaak met dat verlies, een lezing die Magritte zelf altijd verwierp.

Hij studeerde van 1916 tot 1918 aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Brussel en probeerde impressionisme, kubisme en futurisme zonder zijn eigen stem te vinden. Hij leerde Georgette Berger in 1913 kennen op een kermis in Charleroi, kwam haar in 1920 toevallig weer tegen in een botanische tuin in Brussel en trouwde twee jaar later met haar. Om rond te komen ontwierp hij behang en reclame: een school in heldere, doeltreffende beelden die alles beïnvloedde wat hij daarna schilderde.

Hoe Magritte surrealist werd

Het keerpunt kwam rond 1923, toen de dichter Marcel Lecomte hem een reproductie liet zien van Het liefdeslied van Giorgio de Chirico. Magritte vertelde later dat hij er tranen van in de ogen kreeg: hier was een schilderij dat vertrouwde voorwerpen naast elkaar zette om mysterie op te roepen. In 1926 schilderde hij Le Jockey perdu (De verloren jockey), dat hij als zijn eerste echt surrealistische schilderij beschouwde. Zijn eerste soloexpositie, in galerie Le Centaure in Brussel in 1927, werd slecht ontvangen.

Datzelfde jaar verhuisde hij naar Le Perreux-sur-Marne, bij Parijs, en sloot hij zich aan bij de surrealistische kring van André Breton. In 1929 publiceerde hij “De woorden en de beelden” in het tijdschrift La Révolution surréaliste, een kort geïllustreerd manifest over de kloof tussen voorwerpen, hun namen en hun afbeeldingen. De Parijse jaren eindigden met een ruzie met Breton, die bezwaar had tegen het kruisje dat Georgette om haar hals droeg. In 1930 keerde het paar voorgoed terug naar Brussel.

Reclame, Jette en de ezel in de eetkamer

Terug in Brussel opende Magritte met zijn broer Paul het Studio Dongo, een klein bureau voor affiches en reclame. Van 1930 tot 1954 woonde het paar in een bescheiden huis in de Esseghemstraat in Jette, waar Magritte in de eetkamer schilderde. Het huis is nu het René Magritte Museum. Hier verfijnde hij zijn methode: geen zichtbare penseelstreken, gladde kleuren, alledaagse voorwerpen geschilderd met de helderheid van een reclame-illustratie en vervolgens in onmogelijke situaties geplaatst.

De beroemdste schilderijen van Magritte en hun betekenis

Het verraad der beelden (1929)

Een realistische pijp zweeft boven het handgeschreven onderschrift “Ceci n’est pas une pipe” (Dit is geen pijp). Het idee is eenvoudig: het is een afbeelding van een pijp, en u kunt er geen tabak in stoppen. Het schilderij werd een manifest over het verschil tussen beeld en werkelijkheid, en de filosoof Michel Foucault wijdde er in 1968 een essay aan, Dit is geen pijp. Het origineel is eigendom van het Los Angeles County Museum of Art.

De geliefden (1928)

Twee geliefden kussen elkaar met hun hoofd in een witte doek gewikkeld: vlak bij elkaar, maar niet in staat elkaar te zien of aan te raken. Het hoort bij een groep schilderijen uit 1928 met omhulde gezichten; een versie bevindt zich in de collectie van het MoMA in New York.

La Durée poignardée (1938)

Een kleine stoomlocomotief schiet uit een open haard, onder een klok en een lege spiegel. De Franse titel betekent letterlijk “de doorstoken duur”; in het Engels heet het werk Time Transfixed. Het schilderij hangt in het Art Institute of Chicago.

Het rijk der lichten (1949–1964)

Een straat bij nacht, verlicht door één lantaarn, onder een helderblauwe daghemel. Magritte keerde steeds terug naar deze paradox, in een lange reeks olieverfschilderijen en gouaches. Versies hangen in het MoMA, in de Peggy Guggenheim Collection in Venetië en in het Magritte Museum in Brussel. In 2022 werd er een geveild bij Christie’s in New York voor 79,7 miljoen dollar, een record voor de kunstenaar.

Golconda (1953)

Tientallen identieke mannen in jassen en met bolhoeden hangen in de lucht boven een rij huizen, alsof ze als regen neervallen of stil blijven zweven. De titel, voorgesteld door zijn vriend de dichter Louis Scutenaire, verwijst naar Golkonda, een Indiase stad die ooit beroemd was om haar diamanten. Het schilderij behoort tot de Menil Collection in Houston.

De zoon van de mens (1964)

Een man in een donkere jas en met een bolhoed staat voor een laag muurtje en een bewolkte zee, zijn gezicht verborgen achter een zwevende groene appel. Magritte schilderde het als zelfportret en legde uit: “Alles wat we zien verbergt iets anders, we willen altijd zien wat verborgen is door wat we zien.” Het is in privébezit en blijft zijn meest geparodieerde beeld.

Surrealisme in vol zonlicht en de “vache”-periode

Tijdens de Duitse bezetting van België antwoordde Magritte op de somberheid met heldere kleuren in de stijl van Renoir, een fase die hij “surrealisme in vol zonlicht” noemde (ongeveer 1943–1947). Breton en de Parijse surrealisten vonden er niets aan. In 1948 schilderde hij voor zijn eerste soloexpositie in Parijs, in galerie du Faubourg, in enkele weken een reeks opzettelijk grove, schreeuwerige doeken: de “vache”-periode (koeienperiode), een provocatie tegen de Parijse smaak. Er werd niets verkocht, en hij keerde terug naar de gladde, precieze stijl die hem in de jaren 1950 en 1960 wereldberoemd maakte.

Waarom de bolhoed, de appel en de pijp?

Magritte werkte met een kleine woordenschat aan voorwerpen: bolhoeden, appels, pijpen, wolken, vogels, gordijnen, belletjes en sleutels. De bolhoed was het uniform van de anonieme burgerman, en hij droeg er zelf een. Hij hield niet van symbolische uitleg en schreef dat zijn schilderkunst bestaat uit “zichtbare beelden die niets verbergen; ze roepen het mysterie op”. Het vreemde komt nooit van vervormde vormen, zoals de smeltende klokken van Dalí, maar van vertrouwde dingen op de verkeerde schaal, op de verkeerde plek of op het verkeerde moment.

De nalatenschap van Magritte

Een retrospectieve in het Museum of Modern Art in New York in 1965 bevestigde zijn roem in de Verenigde Staten. Zijn idee dat een beeld zichzelf in vraag kan stellen, voedde pop-art en conceptuele kunst, en zijn motieven zijn overal, in reclame, op platenhoezen en in films: de bolhoeden in de film The Thomas Crown Affair (1999) zijn een rechtstreeks eerbetoon. In 2009 opende Brussel een museum dat volledig aan hem gewijd is.

Waar u de schilderijen van René Magritte ziet

• Magritte Museum, Brussel: onderdeel van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, met de grootste Magritte-collectie ter wereld.
• René Magritte Museum, Jette (Brussel): het huis waar hij van 1930 tot 1954 woonde en schilderde.
• LACMA, Los Angeles: Het verraad der beelden.
• MoMA, New York: De geliefden, De valse spiegel en een versie van Het rijk der lichten.
• Art Institute of Chicago: La Durée poignardée.
• Menil Collection, Houston: Golconda.

Leven met de geest van Magritte: onze eerbetoonposters

Magritte overleed in 1967, dus zijn schilderijen blijven in Europa auteursrechtelijk beschermd tot eind 2037. Daarom verkopen wij geen reproducties van zijn werk. Onze studio tekende in plaats daarvan een collectie eerbetoonposters geïnspireerd op Magritte: originele ontwerpen die zijn heldere luchten, vogels, zonnen en zwevende voorwerpen lenen zonder één doek te kopiëren.

Vonkje van leven zet een rode kers tegen een bewolkte lucht, De duif en de kers combineert een witte vogel met dezelfde vrucht, en Mannen van licht speelt met silhouetten en een stralende zon. Kolibrie en glazen stolp sluit een vogel op onder glas, als een van Magrittes raadsels. Hun egale kleuren en ruime lege vlakken maken ze makkelijk te combineren, in de woonkamer of boven het bureau.

Veelgestelde vragen over René Magritte

Wat is het beroemdste schilderij van René Magritte?

Het verraad der beelden (1929), met de pijp en de zin “Ceci n’est pas une pipe”, en De zoon van de mens (1964), de man met een groene appel voor zijn gezicht, zijn zijn bekendste beelden.

Wat betekent “Ceci n’est pas une pipe”?

Dat een schilderij van een pijp geen pijp is: het is een beeld van verf dat het voorwerp alleen voorstelt. Magritte gebruikt een eenvoudige grap om te laten zien dat woorden, beelden en dingen nooit hetzelfde zijn.

Had René Magritte kinderen?

Nee. René en Georgette Magritte hadden geen kinderen. Georgette overleefde hem bijna twintig jaar en overleed in 1986.

Was Magritte Frans?

Nee, hij was Belg. Hij woonde van 1927 tot 1930 bij Parijs en hoorde bij de Franse surrealistische groep, maar bracht bijna zijn hele leven door in België, vooral in Brussel.

Waar is het Magritte Museum?

In Brussel, op het Koningsplein, binnen de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België. Een tweede museum, het René Magritte Museum, is gevestigd in zijn vroegere huis in Jette.