Henri de Toulouse-Lautrec: De man die Montmartre onsterfelijk maakte

Als je in de jaren 1890 een cabaret in Parijs binnenliep, zou je waarschijnlijk een kleine man aan een tafeltje in de hoek hebben gezien. In de ene hand een schetsboek, in de andere een glas absint. Dat was Henri de Toulouse-Lautrec. Hij zat niet alleen te kijken; hij ving de ziel van een stad die nooit wilde slapen.

Bij Posterscape praten we vaak over hoe kunst een kamer verandert. Maar Lautrec? Die veranderde onze kijk op de wereld. Hij nam het zweet, de glamour en de nachtgeheimen van de Belle Époque en maakte er iets van wat we nog steeds aan onze muren willen hebben. Zijn werk is geen simpel 'vintage'. Het is een directe verbinding met een tijd waarin kunst de statige zalen verliet en de straat op ging.

Aristocratische wortels en een wending van het lot

Henri werd niet geboren in de wereld van rokerige kroegen en danseressen. In 1864 zag hij het levenslicht in Albi, Frankrijk, in een van de oudste adellijke families van het land. Zijn volledige naam was Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa. Dat is een mondvol en draagt de last van eeuwen traditie. Meer over zijn geboorteplaats en jeugd lees je in het Musée Toulouse-Lautrec in Albi, dat de grootste collectie van zijn werk herbergt.

Zijn jeugd was bevoorrecht, maar fysiek zwaar. Zijn ouders waren neef en nicht, wat waarschijnlijk bijdroeg aan een genetische aandoening. Als tiener brak Henri beide dijbenen. Zijn benen stopten met groeien, terwijl zijn romp normaal ontwikkelde. Hij bereikte een lengte van ongeveer 1,42 meter. Die fysieke realiteit veranderde alles. Jagen of in het leger gaan zoals een 'deftig' edelman zat er niet in. Dus wendde hij zich tot zijn schetsboek.

We vragen ons vaak af wat er gebeurd zou zijn als die ongelukken nooit hadden plaatsgevonden. Was hij dan een vergeten graaf in een stoffig kasteel geweest? Zijn beperkingen duwden hem juist naar de randen van de samenleving. Daar vond hij thuis tussen de buitenstaanders, artiesten en nachtbrakers van Parijs.

Henri de Toulouse-Lautrec, 1883, door Henri Rachou

De aantrekkingskracht van Montmartre

Tegen de tijd dat Henri in zijn vroege twintig was, trok hij naar Parijs. Niet naar de chique wijken, maar direct naar Montmartre. Toen was Montmartre een beetje het wilde westen van Parijs. Een dorp op een heuvel vol kunstenaars, dichters en goedkope wijn. Vieze straten, veel lawaai en levendigheid alom.

Henri paste er perfect tussen. Hij studeerde bij academische schilders als Léon Bonnat en Fernand Cormon, maar de echte lessen begonnen pas na zonsondergang. Hij werd een vaste waarde bij de Chat Noir en de Mirliton. Geen gast meer, maar onderdeel van het meubilair. De artiesten kenden hem. De barkeepers kenden hem. Hij zag de mens achter de dikke make-up en de theaterlampen.

Hier ontwikkelde hij zijn kenmerkende stijl. Terwijl de impressionisten waterlelies en hooibergen in zonlicht schilderden, interesseerde Henri zich voor de kunstmatige gloed van gaslampen. Hoe die harde schaduwen veroorzaakten en gezichten een beetje spookachtig of intens lieten lijken. Hij wilde mensen niet mooier maken. Hij wilde ze echt laten lijken.

Poster van 'La Goulue' (1898) door Henri de Toulouse-Lautrec

De poster die alles veranderde

In 1891 had de net geopende Moulin Rouge een poster nodig. Ze vroegen Henri. Het resultaat was een litho van vier voet hoog getiteld Moulin Rouge: La Goulue. De beroemde danseres Louise Weber, bekend als 'La Goulue', voert de can-can uit. Op de voorgrond staat de silhouet van een man die bekend stond als Valentin le Désossé.

De poster was een sensatie. Meer dan drieduizend exemplaren werden over de muren van Parijs geplakt. Van de ene op de andere dag werd Henri een bekende naam. Hij maakte geen reclame meer alleen; hij maakte kunst die als reclamebord functioneerde. Hij gebruikte vlakke kleurvlakken en gedurfde contouren, sterk beïnvloed door de Japanse houtsneden (ukiyo-e) die destijds Europa overspoelden.

Als je naar onze Toulouse-Lautrec postercollectie kijkt, zie je hoe die stijl nog steeds overeind blijft. Het is grafisch en direct. Het trekt je oog uit de ruimte. In een drukke stad heb je maar een fractie van een seconde om iemands aandacht te pakken. Dat is een les waar moderne grafisch ontwerpers nog steeds mee worstelen.

Marcelle Lender danst de Bolero in Chilpéric, detail

Leven als een 'chroniqueur' van de nacht

Henri schilderde niet alleen de sterren; hij schilderde de werkers. Hij bracht veel tijd door in bordelen. Voor hem waren deze vrouwen niet 'gevallen'; het waren zijn vrienden en modellen. Hij legde hen vast in rustige momenten: hun haar borstelen, ontbijten of wachten op een klant. Er is een diepe afwezigheid van oordeel in deze werken. Hij zocht geen schandaal. Hij zocht de waarheid van hun dagelijkse leven.

Hij raakte ook gefascineerd door specifieke artiesten. Jane Avril was een van zijn favorieten. Ze stond bekend om haar onregelmatige, schokkerige bewegingen en melancholieke blik. Henri’s posters van haar behoren tot zijn beroemdste werk. Hij ving haar energie en haar verdriet tegelijk. Dat deed hij ook voor de zangeres Yvette Guilbert, waarbij hij vaak haar lange zwarte handschoenen en scherpe trekken overdrijft. Ze was niet altijd blij met hoe hij haar tekende, maar ze kon niet ontkennen dat hij haar iconisch maakte.

Nu zien we deze posters als klassieke decoratie, maar toen waren ze radicaal. Henri doorbrak de regels van perspectief. Hij zette vaak een groot, donker figuur op de voorgrond om diepte te creëren. Grote delen van het papier liet hij leeg. Hij gebruikte inkvlekken (een techniek genaamd crachis) om textuur toe te voegen. Hij was evenzeer technicus als dromer.

De technische meesterij van lithografie

Om Lautrec te begrijpen moet je lithografie begrijpen. Voor hem waren posters vaak rommelig en leken ze op miniatuur olieverfschilderijen. Henri besefte dat het medium een andere aanpak vroeg. Hij werkte direct op de lithografische stenen en gebruikte soms een tandenborstel om inkt te vernevelen en die korrelige, sfeervolle effecten te bereiken.

Hij speelde met kleur op een moderne manier. Een ziekelijke groenige tint om een gezicht te accentueren, of een fel oranje om een jurk te doen opvallen. Dit waren niet de kleuren van de natuur; het waren de kleuren van het theater. Zijn werk effende het pad voor de Art Nouveau, ook al paste hij nooit helemaal in één stroming. Hij bleef altijd zijn eigen man.

Carmen Gaudin (1885) door Henri de Toulouse-Lautrec - Posterscape poster.

De droefheid achter de absint

Het is moeilijk over Henri te spreken zonder zijn worstelingen te noemen. Hij leefde snel. Een zware drinker, beroemd om zijn uitgeholde wandelstok gevuld met drank zodat hij nooit zonder een glas zat. Hij had ook te maken met de langdurige gevolgen van syfilis.

Rond het einde van de jaren 1890 begon zijn gezondheid achteruit te gaan. Zijn moeder, zijn grootste supporter gedurende zijn leven, liet hem na een inzinking korte tijd in een sanatorium opnemen. Zelfs daar bleef hij tekenen. Hij maakte een serie circustekeningen uit zijn hoofd om te bewijzen dat hij nog helder van geest was.

In 1901 stierf hij op 36-jarige leeftijd. Hij liet duizenden tekeningen en honderden posters achter, en een nalatenschap die de relatie tussen beeldende kunst en commerciële kunst veranderde. Hij bewees dat een poster op een straathoek net zo waardevol kon zijn als een doek in het Louvre.

Waarom Toulouse-Lautrec nog steeds werkt in moderne huizen

Je vraagt je misschien af waarom mensen die posters meer dan 130 jaar later nog steeds kopen. Omdat ze een bepaalde energie hebben. Ze voelen niet gedateerd. Ze nodigen uit tot gesprek. Als we een Lautrec aan de muur zien, zien we humor en een diepe waardering voor de gekte van het menselijk leven.

Zijn werk voegt een laag geschiedenis toe aan een kamer zonder als museumstuk te voelen. Omdat zijn stijl zo grafisch en strak is, werkt het goed in moderne, minimalistische ruimtes, ook in interieurs in Nederland. Het past net zo goed bij een Scandinavisch ogend appartement in Amsterdam als bij een knusse cottage op het platteland.

Zo hangen wij het graag op:

• De galerijwand: Combineer een paar van zijn kleinere schetsen met moderne fotografie. Zijn gedurfde lijnen geven houvast aan meer abstracte stukken.
• Het statementstuk: Een groot Ambassadeurs: Aristide Bruant poster kan een hele eetkamer verankeren. De zwarte mantel en rode sjaal zijn klassiek om een reden.
• Keukenaccent: Zijn advertenties voor chocolade of thee hebben een speelse noot die goed werkt in een lichte keuken.

We hebben deze posters gezien in huizen variërend van industriële lofts tot gezellige cottages. Ze nemen een stukje Parijse cafécultuur mee, waar ze ook hangen. Ze herinneren ons eraan schoonheid te vinden in het rommelige, het luide en het nachtelijke.

Rousse (La Toilette), 1889 door Henri de Toulouse-Lautrec, met metalen lijst - Posterscape poster

Invloed op grafisch ontwerp

Elke keer dat je een filmposter ziet met een gedurfde silhouet of een merk met een beperkte kleurenpalet, zie je een stukje van Henri’s invloed. Hij leerde ons dat minder soms meer is. Met de kromming van een hoed of de hoek van een dansersbeen kun je een heel verhaal vertellen. Artiesten als Alphonse Mucha en latere ontwerpers in de 20e eeuw hebben veel aan hem te danken.

Hij was een van de eerste kunstenaars die zijn naam als merk behandelde. Zijn 'HTL' monogram is een van de meest herkenbare handtekeningen in de kunstgeschiedenis. Hij begreep de kracht van identiteit. Hij verkocht niet alleen een show; hij verkocht een sfeer.

Slotgedachten over de legende

Henri de Toulouse-Lautrec had geen makkelijk leven, maar wel een levendig leven. Hij speelde met de kaarten die hij kreeg: de pijn, de korte lengte, de familiedruk, en hij gooide ze weg. Hij koos ervoor te leven tussen de mensen die hem interesseerden en gaf hen een soort onsterfelijkheid die ze anders nooit gehad zouden hebben.

Als je naar een Lautrec-poster kijkt, kijk je niet naar een stuk papier. Je kijkt naar een avond uit in 1892. Je voelt de hitte van de theaterlampen en hoort het geritsel van zijden rokken. Dat is de kracht van goede kunst. Ze reist door de tijd.

We nodigen je uit de Toulouse-Lautrec collectie bij Posterscape te verkennen. Of je nu al jaren fan bent of zijn werk net ontdekt, er zit iets in zijn lijnen en geest dat bij je blijft. Laten we een beetje Montmartre in jouw ruimte brengen.

Voor wie nog dieper wil duiken in zijn technische proces heeft Wikipedia een goede uitleg van zijn volledige catalogus en technieken. Het is een konijnenhol dat de moeite waard is.